Ως «Μαρτυρικά Χωριά και Πόλεις» χαρακτηρίζονται στην Ελλάδα οικισμοί που έχουν υποστεί μεγάλες καταστροφές από ξένους εισβολείς, με τον χαρακτηρισμό να γίνεται επίσημα με προεδρικό διάταγμα. Αφορά συχνότερα οικισμούς που έχουν υποστεί μαζικές εκτελέσεις κατοίκων και καταστροφές την περίοδο της Κατοχής (1941-1944). Έργο της ειδικής επιτροπής που συγκροτείται στο Υπουργείο Εσωτερικών είναι η εξέταση των αιτημάτων για τον χαρακτηρισμό ως μαρτυρικών των πόλεων και χωριών και η υποβολή σχετικής αιτιολογημένης πρότασης στον υπουργό. Η ένταξη έχει ηθική αξία, ενώ το Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων αναλαμβάνει πρωτοβουλίες σχετικά με τη διατήρηση άσβεστης της ιστορικής μνήμης του ελληνικού λαού για τη συνεισφορά του στον αγώνα για τη συντριβή του ναζισμού και του φασισμού.
Στις 26 Νοεμβρίου 1943 στο Μονοδένδρι, οι ναζιστικές δυνάμεις κατοχής εκτέλεσαν 118 Έλληνες από τη Σπάρτη ως αντίποινα για επίθεση ΕΛΑΣιτών μία ημέρα πριν σε γερμανική φάλαγγα στο δρόμο Τρίπολης-Σπάρτης, με αποτέλεσμα 40 νεκρούς Γερμανούς. Μεταξύ των εκτελεσθέντων ήταν τα πιο γνωστά μέλη της σπαρτιατικής κοινωνίας: γιατροί, δικηγόροι, φαρμακοποιοί, έμποροι, υπάλληλοι δημοσίων οργανισμών και μέλη του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού της πόλης. Στο σημείο της εκτέλεσης, επί της παλαιάς εθνικής οδού Τρίπολης-Σπάρτης, έχει ανεγερθεί μνημείο με τα ονόματα των πεσόντων ενώ απέναντι από τον Ιερό Ναό του Οσίου Νίκωνος στο κέντρο της Σπάρτης έχει τοποθετηθεί μνημειακό γλυπτό. Πρόσφατα, τον Αύγουστο 2025, δημοσιεύτηκε Προεδρικό Διάταγμα για τον χαρακτηρισμό νέων μαρτυρικών πόλεων και χωριών, γεγονός που δείχνει ότι η διαδικασία αναγνώρισης συνεχίζεται για περιοχές που πληρούν τα κριτήρια.
